Automatische horloges: hoe ze werken en alles wat je moet weten

Pim Broekstra
Rolex Submariner opwinden

Een automatisch horloge heeft geen batterij. Toch loopt hij, dag in dag uit, zolang je hem draagt. De energie komt van je eigen pols. Draai hem om en je ziet het soms door de achterkant: een halve schijf die meedraait, een tandwieltje dat tikt, een balans die heen en weer slingert. Dat maakt een automaat voor veel mensen het leukste soort horloge. In dit artikel lees je hoe het werkt, hoe nauwkeurig hij echt is, hoe je hem op gang houdt en wat je doet als hij stilstaat.

Kort antwoord

Een automatisch horloge is een mechanisch horloge dat zichzelf opwindt. Een halve schijf, de rotor, draait mee met je pols en spant een veer. Die veer drijft het uurwerk aan, meestal 38 tot 80 uur lang. Draag je hem niet, dan staat hij na een paar dagen stil. Een automaat is minder nauwkeurig dan quartz, maar gaat met onderhoud tientallen jaren mee.

38 tot 80uur gangreserve bij de meeste automaten
28.800tikjes per uur bij veel Zwitserse uurwerken
30 à 40slagen aan de kroon om hem met de hand op te winden
1931Rolex brengt de rotor die nu nog in bijna elke automaat zit

Wat is een automatisch horloge?

Er zijn twee soorten horloges: mechanisch en quartz. Een quartz-horloge loopt op een batterij. Een mechanisch horloge loopt op een opgewonden veer. En een automatisch horloge is een mechanisch horloge dat die veer zelf opwindt, door de beweging van je arm.

Je hoort ook wel “automaat”, “zelfopwindend” of het Engelse “automatic”. Het betekent allemaal hetzelfde. Wat het níet betekent: dat er elektronica in zit. Er zit geen chip, geen batterij en geen zonnecel in. Alles werkt met veren, tandwielen en een slingerend wieltje.

Een automaat heeft twee grote voordelen. Je hoeft nooit een batterij te vervangen, en met af en toe een onderhoudsbeurt gaat hij generaties mee. Het nadeel: hij is minder nauwkeurig dan quartz en hij staat stil als je hem een paar dagen niet draagt. Hoe een quartz-horloge werkt, lees je in alles over quartz-horloges.

Hoe werkt een automatisch horloge?

Een automaat werkt in vijf stappen, van je pols naar de wijzers:

  1. De rotor draait meeEen halve schijf met een zware rand. Door de zwaartekracht draait hij mee als je je arm beweegt.
  2. De veer wordt opgewondenVia een paar tandwieltjes spant de rotor de hoofdveer. Die zit opgerold in een trommeltje, het veerhuis.
  3. Het raderwerk geeft de energie doorDe veer wil zich ontspannen. Een rij tandwielen geeft die kracht door naar de wijzers.
  4. Het echappement houdt de maatZonder rem zou de veer in één keer leeglopen. Een ankertje laat het raderwerk telkens één tandje verder, in de maat van de balans.
  5. De balans slingertEen wieltje met een haarfijn veertje dat heen en weer zwaait. De meeste uurwerken doen dat 21.600 of 28.800 keer per uur. Dat is het tikken dat je hoort.
Zo werkt een automatisch horloge: de rotor windt de veer op, het raderwerk geeft de energie door aan de balans
Figuur 1. Van de beweging van je pols naar de tikkende secondewijzer.

En als de veer vol is? Dan slipt hij in het veerhuis, net als een koppeling. Daarom kun je een automaat nooit overwinden, ook niet met de kroon. Hoe je hem met de hand opwindt en welke kant je op draait, lees je in een automatisch horloge opwinden.

Het uurwerk zit goed beschermd in de kast, achter glas en pakkingen. Hoe die samen een geheel vormen, lees je in mijn gids over de horlogekast.

Automaat, handopwinder of quartz?

Er zijn drie manieren om een horloge aan te drijven. Zo verschillen ze:

Automaat Handopwinder Quartz
Energie Veer, opgewonden door je pols Veer, opgewonden met de kroon Batterij
Nauwkeurigheid Seconden per dag Seconden per dag Seconden per maand
Stilstand Na 1,5 tot 3 dagen niet dragen Als je vergeet op te winden Pas als de batterij leeg is
Onderhoud Om de paar jaar een beurt Om de paar jaar een beurt Vooral de batterij
Dikte Iets dikker door de rotor Vaak het dunst Dun
Voorbeeld Seiko 5 Sports Hamilton Khaki Field Mechanical Casio F91W
Automaat, handopwinder en quartz naast elkaar: rotor, kroon en batterij
Figuur 2. Rotor, kroon of batterij: drie manieren om een horloge aan te drijven.

De automaat is de gemakkelijkste mechanische keuze. Draag je hem elke dag, dan hoef je er niks voor te doen.

De handopwinder heeft geen rotor. Je windt hem elke dag of om de paar dagen op met de kroon. Dat is voor veel liefhebbers juist een fijn ritueel. Omdat er geen rotor in zit, zijn handopwinders vaak dunner, en zie je door een glazen achterkant het hele uurwerk.

Quartz is het nauwkeurigst, het goedkoopst en heeft het minste onderhoud nodig. Alleen de batterij gaat om de paar jaar leeg, en die kun je vaak zelf vervangen. Lees hoe in zelf de batterij vervangen.

De woorden die je tegenkomt

In specificaties en reviews kom je steeds dezelfde woorden tegen. Dit betekenen ze:

  • Kaliber: de naam van het uurwerk, zoals de Seiko NH35 of de Powermatic 80. Hetzelfde kaliber zit vaak in horloges van verschillende merken.
  • Gangreserve: hoe lang het horloge loopt met een volle veer, zonder dat je hem draagt. Meestal 38 tot 80 uur.
  • Steentjes: kleine robijnen, gemaakt in een fabriek, waar de asjes van de tandwielen in draaien. Ze zorgen voor minder wrijving. Meer steentjes betekent niet automatisch een beter horloge.
  • Frequentie: hoe vaak de balans per uur heen en weer slingert. 28.800 keer per uur loopt iets stabieler dan 21.600, en de secondewijzer beweegt vloeiender.
  • Hacken: de secondewijzer stopt als je de kroon uittrekt. Handig om je horloge op de seconde gelijk te zetten.
  • Twee- of eenzijdig opwinden: bij de meeste uurwerken windt de rotor in beide draairichtingen op. Bij sommige maar in één.
  • COSC: het Zwitserse instituut dat uurwerken test. Slaagt een uurwerk, dan mag het chronometer heten.
  • Complicatie: alles wat een horloge doet naast de tijd. Een datum, een stopwatch of een maanstand.
De achterkant van een automatisch uurwerk met de rotor, het veerhuis, het raderwerk, de balans en de steentjes aangewezen
Figuur 3. Zo ziet een automatisch uurwerk eruit door een glazen achterkant.

Wil je weten wat er in je eigen horloge zit? Bij de uurwerkpagina’s leg ik de bekendste kalibers uit, zoals de Seiko NH35 en de Powermatic 80.

Hoe nauwkeurig is een automaat?

Minder nauwkeurig dan je misschien denkt. Een quartz-horloge wijkt een paar seconden per maand af, een automaat een paar seconden per dag. Wat de merken zelf beloven:

Uurwerk Belofte per dag Waar je het in vindt
Seiko NH35 -20 tot +40 seconden Veel betaalbare automaten, ook bij andere merken
Tissot Powermatic 80 -4 tot +10 seconden Tissot en Certina, en als H-10 en Caliber 80 bij Hamilton en Mido
COSC-chronometer -4 tot +6 seconden Rolex, Omega, Breitling en andere uurwerken met keurmerk

Dat zijn de grenzen op papier. In de praktijk lopen veel horloges strakker, ook een NH35. Hoe nauwkeurig je eigen horloge loopt, hangt verder af van een paar dingen:

  • Hoe vol de veer is: met een bijna lege veer loopt een automaat vaak minder strak.
  • Hoe je hem neerlegt: met de wijzerplaat omhoog loopt hij anders dan op zijn zijkant. Loopt hij voor, leg hem dan ’s nachts eens anders neer.
  • Magnetisme: een magneet in een tas, speaker of laptop kan het haarveertje magnetisch maken. Dan loopt hij ineens minuten voor. Een horlogemaker haalt dat er in een paar seconden uit.
  • Leeftijd van de olie: na jaren droogt de olie op en gaat de nauwkeurigheid achteruit.

Wat het keurmerk precies inhoudt, lees je in wat is een chronometer.

Mythe“Een duur automatisch horloge loopt net zo precies als quartz.”
Zo zit hetNee. Zelfs een chronometer mag tot 6 seconden per dag afwijken. Een goedkoop quartz-horloge is nog steeds nauwkeuriger. Je koopt een automaat voor het vakmanschap, niet voor de precisie.

Zo houd je een automaat op gang

De makkelijkste manier: draag hem. Een dag om je pols houdt de veer meestal vol genoeg voor de nacht. Zit je de hele dag stil achter een bureau, dan beweeg je soms te weinig. Een paar slagen aan de kroon in de ochtend helpt dan.

Gangreserve van een automatisch horloge: met 40 uur staat hij na een weekend stil, met 80 uur loopt hij door
Figuur 4. Met 40 uur gangreserve staat hij op maandag stil, met 80 uur niet.

Daarom staat je horloge op maandagochtend vaak stil. Leg je hem vrijdagavond weg, dan is een veer van 40 uur op zondag al leeg. Een uurwerk met 80 uur, zoals de Powermatic 80 in de Tissot PRX, haalt het weekend wel.

Staat hij stil? Zo krijg je hem weer aan de gang:

  1. Haal hem van je polsDan draai je recht aan de kroon en belast je de as niet.
  2. Draai een schroefkroon losAls je horloge die heeft.
  3. Wind hem opDraai de kroon 30 tot 40 keer met de klok mee.Bij een paar oudere uurwerken, zoals de Seiko 7S26, kan dat niet. Draag hem dan of beweeg hem een minuut rustig heen en weer.
  4. Zet de tijd en datumVerzet de datum niet tussen 21:00 en 03:00. Dan is het datummechaniek al bezig met de wissel.
  5. Kroon terugDruk hem helemaal in, of draai hem vast als het een schroefkroon is.

Hoe dat precies gaat, lees je in een automatisch horloge opwinden en in tijd en datum instellen. Waarom de Seiko 7S26 niet met de hand op te winden is, lees je op zijn uurwerkpagina.

Draag je je automaat maar af en toe, dan kun je een horlogeopwinder overwegen. Dat is een doosje dat het horloge rond laat draaien. Handig bij een horloge met een maanstand of eeuwigdurende kalender, die je niet steeds opnieuw wilt instellen. Voor een gewoon horloge met datum is het niet nodig.

Loopt je automaat niet? Dit kan het zijn

Voordat je naar de horlogemaker gaat, check deze dingen:

Wat je ziet Waarschijnlijke oorzaak Wat je doet
Hij staat stil na een paar dagen in de la De veer is leeg 30 tot 40 slagen aan de kroon en een uurtje dragen
Hij stopt ’s nachts, ook al draag je hem overdag Te weinig beweging Elke ochtend een paar slagen aan de kroon
Hij loopt ineens minuten per dag voor Magnetisch geworden Laat hem demagnetiseren, dat kost bij een horlogemaker weinig
Draaien aan de kroon doet niks Een uurwerk zonder handopwinding, of een kapot opwindmechaniek Check je kaliber. Bij een 7S26 is het normaal, anders naar de horlogemaker
Hij loopt traag of stopt, ook vol opgewonden Opgedroogde olie of vuil Tijd voor een onderhoudsbeurt

Staat je horloge nog steeds stil, of loopt hij te langzaam? Lees dan je horloge loopt te langzaam of staat stil.

Mythes over automatische horloges

Over automaten gaan een paar hardnekkige verhalen rond. De twee die ik het vaakst hoor:

Mythe“Je kunt een automaat overwinden.”
Zo zit hetNiet bij een moderne automaat. Is de veer vol, dan slipt hij in het veerhuis. Je kunt doordraaien zonder dat er iets gebeurt.

Bij een handopwinder voel je juist wel een weerstand als de veer vol is. Daar stop je dan, en dan is er ook niks aan de hand.

Mythe“Flink schudden is net zo goed als opwinden.”
Zo zit hetSchudden laat de rotor maar een paar keer ronddraaien, en is zwaarder voor het uurwerk. Dertig tot veertig rustige slagen aan de kroon werken veel beter.

En nog eentje: niet elke automaat kun je met de hand opwinden. Bij de meeste wel, maar bij een paar oudere uurwerken, zoals de Seiko 7S26 uit de oudere Seiko 5 en de SKX, werkt alleen de rotor.

Onderhoud en levensduur

Een automaat gaat met goed onderhoud tientallen jaren mee. Dat onderhoud is vooral een periodieke beurt bij de horlogemaker. Hoe vaak verschilt per merk. Omega adviseert elke 5 tot 8 jaar, Rolex ongeveer 10. Bij een betaalbaar uurwerk wacht je vaak tot hij niet meer goed loopt.

Onderhoudsbeurt van een automatisch horloge in vier stappen: uit elkaar, schoonmaken, oliën en afstellen
Figuur 5. Een onderhoudsbeurt in vier stappen.

Bij zo’n beurt haalt de horlogemaker het uurwerk helemaal uit elkaar, maakt elk onderdeel schoon, vervangt versleten onderdelen, smeert alles opnieuw en stelt het uurwerk af. Meestal krijgt de kast ook nieuwe pakkingen en een druktest. Wat dat voor je waterdichtheid betekent, lees je in waterdichtheid bij horloges.

Tussendoor doe je zelf weinig. Veeg hem af met een zachte doek, spoel hem af na de zee en houd hem uit de buurt van magneten en de sauna. Lees hoe je hem goed schoonmaakt in je horloge schoonmaken.

Hier stop ik en ga ik naar de horlogemaker

  • Hij loopt na volledig opwinden niet langer dan een paar uur.
  • Hij wijkt ineens veel meer af dan normaal, ook na demagnetiseren.
  • Je hoort de rotor schrapen of rammelen.
  • Er zit vocht of een waas onder het glas.

Een mechanisch uurwerk zelf openmaken en smeren is werk voor een horlogemaker. Eén stofje of druppel te veel olie en hij loopt slechter dan eerst.

Een korte geschiedenis

Het idee van een horloge dat zichzelf opwindt is ouder dan het polshorloge. Al aan het eind van de achttiende eeuw werd er geëxperimenteerd met zakhorloges die opwonden door beweging. De Zwitser Abraham-Louis Perrelet wordt vaak de uitvinder genoemd, maar daarover lopen de meningen uiteen: historici zijn het er niet over eens hoe zijn mechanisme er precies uitzag.

Van zakhorloge tot je pols

1770sAbraham-Louis Perrelet en anderen maken de eerste zelfopwindende zakhorloges.
1923De Engelse horlogemaker John Harwood vraagt patent aan op een automatisch polshorloge, met een gewicht dat heen en weer slingert tussen twee veertjes.
1928Het Harwood-horloge komt in de winkel. Er worden er zo’n 30.000 van gemaakt.
1931Rolex brengt de Perpetual, met een rotor die helemaal rond kan draaien. Zo werkt bijna elke automaat nog steeds.

Daarna ging het hard. Tegenwoordig is de automaat het meest gekozen mechanische horloge, van een Seiko 5 tot een Rolex. In 1969 kwamen er zelfs automatische chronografen bij. Dat verhaal lees je in wat is een chronograaf.

Waarom ik altijd voor een automaat kies

Eerlijk is eerlijk: quartz is beter. Nauwkeuriger, goedkoper, minder onderhoud. Als een horloge alleen de tijd hoeft aan te geven, wint quartz op alle punten.

En toch kies ik bijna altijd een automaat. Omdat er iets in leeft. Je draait hem om en ziet de rotor draaien, de balans slingeren, honderd kleine onderdelen die samenwerken zonder één chip. Iemand heeft dat bedacht en gebouwd, en het werkt op de beweging van je eigen arm. Quartz is handig. Een automaat is een ervaring.

Iconische automatische horloges

Dit zijn automaten die je bijna overal tegenkomt, van betaalbaar tot droomhorloge:

Horloge Uurwerk Waarom
Seiko 5 Sports Seiko 4R36 De betaalbaarste echte automaat van een groot merk, met wortels in de jaren zestig
Orient Bambino Orient F6724 Een klassieke dresswatch die hackt en met de hand op te winden is, voor weinig geld
Tissot PRX Powermatic 80 Powermatic 80 Zwitsers, jaren zeventig design en 80 uur gangreserve
Hamilton Khaki Field Expedition Hamilton H-10 Een stoer veldhorloge met legerwortels en 80 uur gangreserve
Omega Seamaster Diver 300M Omega Co-Axial Duikhorloge met een Bond-verleden
Rolex Submariner Rolex 3230 Het duikhorloge waar alle andere aan worden gemeten

Voor de prijs is de Seiko 5 Sports moeilijk te verslaan als eerste automaat. Wil je Zwitsers, dan haalt de Powermatic 80 in de PRX het weekend zonder op te winden.

Conclusie

Een automatisch horloge is een klein mechaniek dat leeft op de beweging van je arm. Geen batterij, wel een hartslag. Hij is minder nauwkeurig dan quartz en staat stil als je hem een weekend laat liggen, maar met af en toe een onderhoudsbeurt gaat hij generaties mee.

Mijn oordeel

Draag je je horloge elke dag en vind je het leuk dat er iets in tikt, dan is een automaat de beste keuze. Kies er een met minstens 40 uur gangreserve, liefst meer als je meerdere horloges afwisselt. En accepteer dat hij een paar seconden per dag afwijkt. Dat hoort erbij.

Hoe ik dit weet

Ik draag zelf automaten, waaronder mijn Orient Bambino met het F6724-uurwerk. De nauwkeurigheid komt uit de opgaven van Seiko en Tissot en de eisen van het COSC. De revisietermijnen komen van Omega en Rolex.

De geschiedenis heb ik nagelopen bij Monochrome, Fratello en het patent van John Harwood. Over Perrelet lopen de bronnen uiteen, en zo staat het er ook.