Wat is een chronograaf? Werking, soorten en geschiedenis

Pim Broekstra
Chronograaf Daytona Panda omslagfoto

Twee knoppen naast de kroon, een paar kleine wijzerplaten en een grote secondewijzer die gewoon stilstaat. Dat is een chronograaf: een horloge met een ingebouwde stopwatch. Het is een van de populairste complicaties die er is. Het ziet er technisch en sportief uit, en je gebruikt hem vaker dan je denkt. In dit artikel lees je hoe een chronograaf werkt, hoe je hem gebruikt zonder iets kapot te maken, welke soorten er zijn en waar je op let als je er een koopt.

Kort antwoord

Een chronograaf is een horloge met een stopwatch. Met de bovenste knop start en stop je hem, met de onderste zet je hem terug op nul. De grote secondewijzer in het midden telt de seconden, kleine wijzerplaten tellen de minuten en soms de uren. De gewone tijd loopt intussen gewoon door. Een chronograaf is iets anders dan een chronometer: dat is een keurmerk voor nauwkeurigheid.

1816de eerste chronograaf, van Louis Moinet
1913de eerste chronograaf voor om je pols, van Longines
1934twee drukknoppen, zoals nu nog steeds
1969de eerste automatische chronografen

Wat is een chronograaf precies?

Het woord komt uit het Grieks: chronos is tijd en graphein is schrijven. Letterlijk is het dus een tijdschrijver. Dat was het eerst ook echt. De chronograaf van Nicolas Rieussec uit 1821 zette met inkt een stip op een draaiende schijf. Hij gebruikte hem om paardenraces te timen.

Een moderne chronograaf schrijft niks meer. Het is een horloge met twee functies in één kast: de gewone tijd, en een stopwatch die je los daarvan start, stopt en terugzet. Dat laatste is het verschil met een gewone secondewijzer. Die loopt altijd door en kun je niet op nul zetten.

Chronograaf en chronometer worden vaak door elkaar gehaald. Ze lijken op elkaar, maar ze betekenen iets heel anders:

Chronograaf

  • Een functie: een ingebouwde stopwatch
  • Herken je aan de drukknoppen en tellers
  • Kan mechanisch of quartz zijn
  • Zegt niks over hoe nauwkeurig het horloge loopt

Chronometer

  • Een keurmerk voor nauwkeurigheid
  • Staat vaak op de wijzerplaat
  • Getest door een onafhankelijk instituut, meestal het COSC*
  • Kan ook een horloge zonder stopwatch zijn

Het kan ook allebei: een Rolex Daytona is een chronograaf én een chronometer.

* COSC: het Zwitserse instituut dat uurwerken test op nauwkeurigheid. Een mechanisch uurwerk mag daar maximaal 4 seconden per dag achterlopen of 6 seconden voorlopen.

Meer over dat keurmerk lees je in wat is een chronometer.

Het verschil tussen een chronograaf en een chronometer
Figuur 1. Een chronograaf is een functie, een chronometer een keurmerk.

Zo herken je een chronograaf

Een chronograaf herken je aan vier dingen:

  • Twee drukknoppen: meestal naast de kroon, op 2 en 4 uur. De bovenste start en stopt, de onderste zet terug op nul.
  • Kleine wijzerplaten: twee of drie tellers voor de minuten en soms de uren van de stopwatch. Met twee tellers heet zo’n wijzerplaat bi-compax, met drie tri-compax.
  • Een secondewijzer die stilstaat: de grote wijzer in het midden hoort bij de stopwatch. Die staat op 12 uur tot je op start drukt. De gewone seconden lopen dan op een van de kleine wijzerplaten.
  • Vaak een tachymeter: een schaal op de bezel of de rand van de wijzerplaat om snelheid mee uit te rekenen.
Drukknoppen, tellers en tachymeter van een chronograaf aangewezen op een Rolex Daytona Panda
Figuur 2. De onderdelen van een chronograaf, op een Daytona met panda-wijzerplaat.

Een panda-wijzerplaat, zoals op de foto, is een witte wijzerplaat met zwarte tellers. Het omgekeerde, zwart met witte tellers, heet een omgekeerde panda.

Mythe“Kleine wijzerplaten op een horloge? Dan is het een chronograaf.”
Zo zit hetNiet altijd. Kleine wijzerplaten kunnen ook de datum, de dag, een tweede tijdzone of de gangreserve tonen. Zonder drukknoppen voor start, stop en reset is het geen chronograaf.

Zo gebruik je een chronograaf

Het werkt bij bijna elke chronograaf hetzelfde:

  1. Check of alles op nul staatDe grote secondewijzer op 12 uur en de wijzers van de tellers ook op nul. Staat iets niet op nul, druk dan eerst op de onderste knop.
  2. Start met de bovenste knopDe grote secondewijzer gaat lopen. Na een volle minuut springt de minutenteller een streepje verder.
  3. Stop met dezelfde knopDruk nog een keer op de bovenste knop. De wijzers blijven staan, zodat je rustig kunt aflezen.
  4. Lees afEerst de uren (als je horloge een urenteller heeft), dan de minuten op de minutenteller, dan de seconden op de grote wijzer.
  5. Zet terug op nulPas als de stopwatch stilstaat, druk je op de onderste knop.Niet resetten terwijl hij loopt. Bij de meeste chronografen is de resetknop dan geblokkeerd, en hard blijven drukken kan het mechanisme beschadigen.

Je gebruikt hem voor veel meer dan je denkt: een rondje hardlopen, de eitjes, de parkeermeter, hoe lang een vergadering echt duurt.

Pims tip: stop is niet hetzelfde als reset. Druk je na stop opnieuw op de bovenste knop, dan telt de stopwatch verder vanaf waar hij was. Zo meet je bij een duurloop alleen de minuten dat je echt loopt, zonder het wachten bij het stoplicht.

Bij een mechanische chronograaf let je op nog een paar dingen:

  • Geen knoppen onder water: druk niet op de knoppen als je horloge nat is of onder water zit, tenzij je merk zegt dat het mag. Een ingedrukte knop is een opening in de kast. Heeft je chronograaf schroefdrukknoppen, draai die dan weer dicht na gebruik. Meer hierover in waterdichtheid bij horloges.
  • Rustig drukken: een stevige, korte druk is genoeg. Niet half indrukken en niet rammen.
  • Laat hem niet altijd lopen: bij een chronograaf met horizontale koppeling kost een lopende stopwatch wat kracht, en de onderdelen slijten sneller. Bij een verticale koppeling, zoals in de Rolex Daytona, mag hij gerust lang lopen. Weet je het niet, zet hem dan uit als je hem niet gebruikt.

De tachymeter: snelheid meten met je horloge

Veel chronografen hebben een tachymeter. Dat is een schaal die tijd omrekent naar snelheid. Je hebt er wel een vaste afstand voor nodig, bijvoorbeeld een kilometer langs de snelweg.

Je start de stopwatch bij het begin van de kilometer en stopt hem aan het eind. De grote secondewijzer wijst dan op de schaal je snelheid aan. Doe je er 30 seconden over, dan staat de wijzer op 120. Je reed dus 120 kilometer per uur. De som erachter is 3600 gedeeld door het aantal seconden.

Uitleg van de tachymeter: na 30 seconden over een kilometer wijst de wijzer 120 aan
Figuur 3. Na 30 seconden over een kilometer wijst de wijzer naar 120.

De schaal begint meestal rond de 500 en loopt tot 60. Ben je sneller dan ongeveer 7 seconden of langzamer dan een minuut, dan valt je meting erbuiten. Hoe je dat oplost, en wat een telemeter en een pulsometer doen, lees je in alles over de tachymeter.

Close-up van de tachymeterschaal op de bezel van een Rolex Daytona
Figuur 4. De tachymeter op de bezel van een Daytona.

Mechanisch, quartz of meca-quartz?

Onder de wijzerplaat kan een heel verschillend uurwerk zitten. Dit zijn de vier smaken:

Soort Stopwatchwijzer Terug op nul Onderhoud Voorbeeld
Handopwind Handopwind Loopt vloeiend Klapt direct terug Revisie volgens het merk Omega Speedmaster Professional
Automaat Automaat Loopt vloeiend Klapt direct terug Revisie volgens het merk Rolex Daytona, Zenith El Primero
Quartz Quartz Tikt, of loopt in kleine stapjes Draait vaak rustig terug Alleen de batterij Seiko 8T63, TAG Heuer Formula 1
Meca-quartz Hybride Loopt vloeiend, 5 stapjes per seconde Klapt direct terug Alleen de batterij Seiko VK63 en VK64, in veel kleine merken

Mechanisch is wat liefhebbers het mooist vinden. De wijzer loopt vloeiend, de knoppen klikken voelbaar en de wijzers schieten bij reset in één keer terug. Een handopwinder windt je zelf op. Zo werkt de Speedmaster Professional, het horloge dat mee naar de maan ging. Een automaat windt zichzelf op als je hem draagt. Hoe dat werkt, lees je in automatische horloges.

Quartz is goedkoper, nauwkeuriger en kan beter tegen een stootje. Sommige quartz-chronografen meten zelfs tot op een tiende van een seconde. Een goed voorbeeld is de Seiko 8T63. Wil je weten hoe quartz werkt, lees dan alles over quartz-horloges.

Meca-quartz is het slimme midden. De tijd wordt bijgehouden door quartz, maar de stopwatch werkt met een mechanische module. Daardoor loopt de stopwatchwijzer vloeiend en klapt hij bij reset in één keer terug, net als bij een mechanische chronograaf. Je ziet deze uurwerken van Seiko (VK63 en VK64) vooral bij kleine merken met een vintage racelook.

Bij een mechanische chronograaf zijn er nog twee keuzes die de fabrikant maakt. Je ziet ze niet, maar je merkt ze wel:

  • Kolomwiel of nokken: dit is het schakelstation dat bepaalt wat er gebeurt als je op een knop drukt. Een kolomwiel is een klein torentje met pilaartjes. Het is lastiger te maken, voelt zachter bij het drukken en zit in duurdere uurwerken, zoals de Daytona. Een nokkensysteem werkt met hefboompjes, is goedkoper en voelt steviger. De bekende Valjoux 7750 werkt zo.
  • Horizontale of verticale koppeling: zo wordt de stopwatch aan het uurwerk gekoppeld. Bij een horizontale koppeling grijpen twee tandwielen naast elkaar in elkaar. De wijzer kan dan bij de start een klein sprongetje maken. Bij een verticale koppeling drukt een soort plaatje van boven op een draaiend wiel. De start is strak en de stopwatch mag lang blijven lopen.

Sommige chronografen zijn één geheel, andere zijn een gewoon uurwerk met een losse stopwatchmodule erop. Een module is goedkoper en maakt het horloge vaak iets dikker. Werken doen ze allebei prima.

Soorten chronografen: flyback, rattrapante en monopusher

De meeste chronografen werken zoals hierboven: starten, stoppen, resetten. Daarnaast zijn er drie bijzondere soorten.

Verschillende soorten chronografen naast elkaar
Figuur 5. Een chronograaf kan op veel manieren gebouwd zijn.
  • Flyback: je drukt op reset terwijl de stopwatch loopt. De wijzer schiet terug naar nul en begint meteen opnieuw. Eén druk in plaats van drie. Gemaakt voor piloten, die steeds een nieuw stuk van hun route moesten timen. Longines bracht het eerste flyback-uurwerk voor polshorloges. De meeste bronnen noemen 1936, sommige 1938. Een modern voorbeeld is de Blancpain Air Command.
  • Rattrapante: twee stopwatchwijzers boven op elkaar. Met een derde knop houd je er één stil, terwijl de andere doorloopt. Zo meet je een tussentijd, of twee lopers die na elkaar finishen. Het is een van de lastigste complicaties om te maken. Een voorbeeld is de IWC Portugieser Rattrapante. Het Engelse woord is split-seconds.
  • Monopusher: één knop voor alles. Eén keer drukken is start, nog een keer stop, nog een keer reset. Zo werkten de allereerste polschronografen, en sommige merken maken ze nog steeds, zoals Longines.

Verder kom je soms een aftelchronograaf tegen, bijvoorbeeld voor zeilwedstrijden. De Rolex Yacht-Master II telt af naar de start van een regatta.

Geschiedenis en iconische chronografen

Lang dacht iedereen dat Nicolas Rieussec de chronograaf in 1821 had uitgevonden. Tot in 2012 bij een veiling een instrument opdook van Louis Moinet, uit 1816. Hij noemde het een compteur de tierces en gebruikte het voor sterrenkundige waarnemingen. Rieussec maakte wel de eerste chronograaf die te koop was.

Van tafelmodel tot de maan

1816Louis Moinet maakt de compteur de tierces, de oudste bekende chronograaf.
1821Nicolas Rieussec timet paardenraces in Parijs met zijn inktchronograaf.
1913Longines maakt met het kaliber 13.33Z een van de eerste chronografen voor om de pols. Alles gaat via de kroon.
1915Breitling zet de stopwatchknop los van de kroon. Over het jaartal lopen de bronnen uiteen: 1915 komt het vaakst terug, daarna 1923.
1934Breitling voegt een tweede knop toe voor de reset. Zo werkt bijna elke chronograaf nog steeds.
1957Omega brengt de Speedmaster, de eerste chronograaf met de tachymeter op de bezel.
1963Rolex introduceert de Cosmograph Daytona, en Heuer de Carrera.
1969De Speedmaster gaat mee naar de maan. Hetzelfde jaar komen Seiko, Zenith (El Primero) en Heuer met Breitling en Hamilton (Calibre 11) met de eerste automatische chronografen.

Wie die race in 1969 won, is nog steeds een discussie. Zenith liet in januari als eerste een prototype zien. Seiko had de 6139 als eerste in de winkel, maar alleen in Japan. De El Primero is de enige van de drie die nog steeds wordt gemaakt.

Iconische chronografen zoals de Omega Speedmaster en de Rolex Daytona
Figuur 6. Vijf chronografen die iedereen kent.
Horloge Sinds Waarom bekend
Omega Speedmaster Professional 1957 De “Moonwatch”, in 1969 mee naar de maan
Rolex Cosmograph Daytona 1963 De meest gewilde chronograaf. De “Paul Newman”-versie is een van de duurste horloges ooit geveild
Heuer Carrera 1963 Strak, leesbaar, gemaakt voor de autosport
Heuer Monaco 1969 Vierkant, met een van de eerste automatische chronografen. Bekend van Steve McQueen in de film Le Mans
Breitling Navitimer 1952 Een rekenliniaal op de bezel voor piloten

Een chronograaf kopen: hier let je op

Budget Wat je krijgt Merken
Tot zo’n 300 euro Quartz of solar, soms meca-quartz. Prima stopwatch, weinig onderhoud Seiko, Citizen, Casio, Festina
Zo’n 300 tot 1.500 euro Betere afwerking, saffierglas, vaak nog quartz of solar, af en toe een automaat Seiko Prospex, Tissot, Hamilton
Zo’n 1.500 tot 5.000 euro Mechanische chronografen van gevestigde merken Hamilton, Tissot, Longines, TAG Heuer, Breitling
Daarboven Eigen uurwerken, kolomwiel, verticale koppeling, iconische namen Omega, Zenith, Rolex, A. Lange & Söhne

Wat je verder het best kunt checken:

  • Welke functies gebruik je echt? Een gewone chronograaf met een minutenteller is voor bijna iedereen genoeg. Een flyback of rattrapante is prachtig, maar je betaalt veel voor iets wat je zelden gebruikt.
  • Leesbaarheid: drie tellers, een datum en een tachymeter op een kleine wijzerplaat wordt snel druk. Kijk of je de tijd in één oogopslag ziet.
  • Maat en dikte: een chronograaf is dikker dan een gewoon horloge, zeker een mechanische. Pas hem om je pols.
  • Waterdichtheid: wil je zwemmen met je chronograaf, kies er dan een met minstens 10 bar en liefst schroefdrukknoppen.

Zelf heb ik de Seiko Prospex Speedtimer getest. Dat is een chronograaf op zonne-energie, met een duidelijke tachymeter op de bezel en een panda-wijzerplaat die doet denken aan de Daytona. Lees mijn review van de Seiko Speedtimer. Zoek je iets goedkopers, kijk dan bij de chronografen in mijn lijst met de beste horloges onder 200 euro.

Onderhoud van een chronograaf

Een quartz-chronograaf heeft weinig nodig. Vervang de batterij op tijd, want een lege batterij kan gaan lekken. Lees hoe in zelf de batterij vervangen. Staan de stopwatchwijzers na een batterijwissel niet meer op nul? Bij de meeste quartz-chronografen kun je ze via de kroon en de knoppen opnieuw op nul zetten. Hoe precies, staat in de handleiding van je uurwerk.

Een mechanische chronograaf heeft meer onderdelen dan een gewoon horloge, en heeft dus een grotere revisie nodig. Hoe vaak verschilt per merk. Omega adviseert elke 5 tot 8 jaar, Rolex zo’n 10 jaar. Volg het advies van je eigen merk, en ga eerder als er iets niet goed werkt.

Tussendoor maak je hem gewoon schoon met een zachte doek. Vuil rond de drukknoppen maakt ze stroef en laat de pakkingen sneller slijten. Hoe je dat aanpakt, lees je in je horloge schoonmaken.

Veelgemaakte fouten

Resetten terwijl de stopwatch looptEerst stoppen, dan resetten. Alleen een flyback is gemaakt om tijdens het lopen te resetten.
Op de knoppen drukken onder waterNiet doen, tenzij je merk zegt dat het mag. Draai schroefdrukknoppen na gebruik weer vast.
De stopwatch dag en nacht laten lopenBij een mechanische chronograaf met horizontale koppeling kost dat kracht en slijtage. Zet hem uit als je hem niet gebruikt.
Een chronograaf met een chronometer verwarrenChronograaf is een stopwatch, chronometer is een keurmerk. Check de wijzerplaat of de specificaties.

Merk je dat er iets niet klopt, dan is dit het moment om te stoppen met zelf proberen:

Hier stop ik en ga ik naar de horlogemaker

  • De stopwatchwijzer springt na reset niet meer precies naar nul, bij een mechanische chronograaf.
  • Een knop blijft hangen, voelt rammelig of gaat veel zwaarder dan eerst.
  • Het horloge loopt langzamer of stopt zodra de stopwatch aanstaat.
  • Er zit vocht onder het glas na het drukken op een knop.

Een chronograaf zelf openmaken is geen goed idee. Er zitten veel kleine veren en hefboompjes in.

Conclusie

Een chronograaf is een stopwatch om je pols. Twee knoppen, een paar tellers en een wijzer die pas gaat lopen als jij dat wilt. Hij bestaat al ruim tweehonderd jaar, ging mee naar de maan en is nog altijd een van de populairste complicaties die er is.

Mijn oordeel

Wil je vooral een handige stopwatch, kies dan quartz of meca-quartz. Je hebt weinig onderhoud en het werkt perfect. Wil je het gevoel van een echt uurwerk, met de klik van de knoppen en de wijzer die in één keer terugschiet, spaar dan voor een mechanische. En welke je ook kiest: gebruik hem, ook gewoon voor de eitjes.

Hoe ik dit weet

De geschiedenis heb ik nagelopen bij Longines, Breitling, Zenith, Seiko en Omega, en bij de vondst van de compteur de tierces van Louis Moinet. De werking van kolomwiel, nokken en koppeling heb ik gecontroleerd bij technische uitleg van horlogemakers. De revisietermijnen komen van Omega en Rolex.

De Seiko Speedtimer heb ik zelf getest voor mijn review.