Quartz heeft bij liefhebbers niet de beste naam. Te simpel, te goedkoop, geen ziel. Maar een quartz van een paar tientjes loopt nauwkeuriger dan bijna elke automaat, gaat jaren mee op één batterij en kan tegen een stootje. Hoog tijd om quartz eens serieus te nemen. In dit artikel lees je hoe zo’n uurwerk werkt, welke soorten er zijn en waarom het één van de grootste uitvindingen uit de horlogegeschiedenis is.
Kort antwoord
Een quartz horloge loopt op een batterij of op licht. Een klein kristal trilt 32.768 keer per seconde. Een chip telt die trillingen en stuurt elke seconde een stroomstootje naar een motortje dat de wijzers laat bewegen. Daardoor loopt een gewone quartz ongeveer ±15 seconden per maand af, tien keer beter dan een goede automaat.
Hoe werkt een quartz horloge?
Tijd voor een kort college. Een quartz uurwerk doet in vijf stappen wat een automaat met honderd onderdelen doet.
- De batterijMeestal een knoopcel van zilveroxide, zoals de SR626SW. Bij een solar horloge is dat een oplaadbare cel die stroom krijgt van een zonnecel onder de wijzerplaat.
- Het kristalEen piepklein stukje kwarts in de vorm van een stemvork. Zet je er stroom op, dan gaat het trillen. Dat heet het piëzo-elektrisch effect. Het trilt precies 32.768 keer per seconde.
- De chipDe chip deelt dat getal vijftien keer door twee. Dan hou je precies één puls per seconde over.
- De motorElke puls laat een klein stappenmotortje één stapje zetten. Daarom tikt de secondewijzer van een quartz, in plaats van te glijden.
- De wijzersEen paar tandwieltjes zetten die stapjes om in de beweging van de seconde-, minuten- en urenwijzer.
Pims tip: denk aan een stemvork. Sla je hem aan, dan geeft hij altijd dezelfde toon, omdat hij altijd even snel trilt. Een quartz kristal doet precies hetzelfde, alleen 32.768 keer per seconde.
Waarom precies 32.768?
Omdat 32.768 gelijk is aan 2 tot de macht 15. Een chip kan heel makkelijk door twee delen. Na vijftien keer delen hou je precies één seconde over. Het getal is ook hoog genoeg om buiten het bereik van je gehoor te vallen, en laag genoeg om weinig stroom te kosten.
Hoe nauwkeurig is quartz?
Een gewone quartz loopt volgens de meeste merken ±15 seconden per maand af. Een chronometer, het beste wat een automaat officieel kan halen, mag -4 tot +6 seconden per dag afwijken. Op een jaar is dat een wereld van verschil.
De grootste vijand van quartz is temperatuur. Een kristal trilt het nauwkeurigst rond kamertemperatuur. Om je pols blijft het mooi constant. Ligt je horloge in een koude la of op een warme vensterbank, dan gaat hij net iets meer afwijken.
Daarom hebben de beste quartz uurwerken een thermometer ingebouwd. De Grand Seiko 9F meet de temperatuur 540 keer per dag en corrigeert daarvoor. Zo haalt hij ±10 seconden per jaar.
Wat een chronometer precies is, lees je in wat is een chronometer.
Quartz of automaat?
Op papier wint quartz op bijna alles. Maar een horloge kies je niet alleen op papier.
Quartz
- Veel nauwkeuriger
- Betaalbaar, al vanaf een paar tientjes
- Weinig onderhoud, alleen een batterij
- Kan goed tegen stoten
- Weinig mechanische charme
Automaat
- Geen batterij, loopt op je arm
- Een uurwerk vol vakmanschap
- Vloeiende secondewijzer
- Minder nauwkeurig
- Om de paar jaar een onderhoudsbeurt
Mijn keus: rationeel wint quartz. Toch kies ik meestal een automaat.
Mijn visie
Ik weet dat quartz objectief beter is. Nauwkeuriger, goedkoper, minder gedoe. Toch kies ik meestal een automaat. Het is een beetje als kiezen tussen een Volkswagen en een Ferrari. De Volkswagen is betrouwbaarder en praktischer, maar de Ferrari geeft je een gevoel dat je met geen enkel argument kunt wegredeneren.
Meer over hoe een automaat werkt, lees je in alles over automatische horloges.
De soorten quartz
Quartz is niet één ding. Dit zijn de varianten die je tegenkomt:
- Gewone quartz: op een batterij, ±15 seconden per maand. Je vindt hem in de meeste betaalbare horloges, zoals de Tissot Everytime.
- Solar: een zonnecel onder de wijzerplaat laadt een oplaadbare cel op. Een volle cel houdt het horloge vaak maanden aan de praat, ook in het donker. Citizen noemt dit Eco-Drive, Seiko gewoon Solar. Een voorbeeld is de Seiko Prospex Speedtimer uit mijn review.
- Radiogestuurd: het horloge vangt elke nacht een tijdsignaal op en zet zichzelf gelijk. In Nederland is dat het signaal DCF77 uit Duitsland, dat je in heel Europa kunt ontvangen. Het loopt dus altijd op de seconde gelijk, en verzet zichzelf bij zomer- en wintertijd.
- GPS: een stapje verder. Het horloge pakt de tijd van satellieten, overal ter wereld, en past zich aan de tijdzone aan waar je bent.
- Thermogecompenseerd: met een ingebouwde thermometer, zoals de Grand Seiko 9F. Die halen een paar seconden per jaar in plaats van per maand.
- Hoge frequentie: een kristal dat veel sneller trilt. De Bulova Precisionist trilt 262.144 keer per seconde. Dat geeft een vloeiende secondewijzer en ±10 seconden per jaar.
Het record: Citizen Caliber 0100
In 2019 bracht Citizen de Caliber 0100 uit. Het kristal trilt daar 8,4 miljoen keer per seconde, ongeveer 256 keer sneller dan normaal. Het resultaat is ±1 seconde per jaar, zonder hulp van een radiosignaal of satelliet. En dat op zonne-energie.
Mengvormen
- Spring Drive: een uitvinding van Seiko. Het horloge loopt op een veer, net als een automaat, maar een quartz kristal regelt de snelheid. De secondewijzer glijdt helemaal vloeiend.
- Meca-quartz: een quartz uurwerk met een mechanische chronograaf. Je krijgt de nauwkeurigheid van quartz, met de stevige klik en de terugverende wijzers van een mechanische chronograaf.
Luxe quartz bestaat ook
Quartz is niet per se goedkoop. De Grand Seiko 9F wordt met de hand in elkaar gezet, de Citizen Chronomaster is een klassieker onder liefhebbers en zelfs F.P. Journe maakte met de Élégante een quartz.
Onderhoud: batterij, pakkingen en solar
Een quartz heeft weinig onderhoud nodig.
Weinig onderhoud. Dat betekent niet dat je achterover kunt zitten en niks kunt doen:
- De batterij: gaat meestal 2 tot 5 jaar mee. Een chronograaf die je vaak laat lopen of een lampje vreet stroom, dus dan gaat het sneller. Hoe je hem zelf vervangt, lees je in zelf de batterij van je horloge vervangen. Meer over de chronograaf lees je in wat is een chronograaf.
- Het seintje: veel quartz horloges laten de secondewijzer twee seconden tegelijk springen als de batterij bijna leeg is. Dan is het tijd voor een nieuwe. Meer daarover lees je in horloge loopt te langzaam of staat stil.
- De pakkingen: laat ze checken bij elke batterijwissel. Zijn ze hard of plat, dan komt er vocht en stof binnen.
- Solar: leg hem niet maanden in een donkere la. Laat hem af en toe in het daglicht liggen, zodat de cel vol blijft.
Let op: laat nooit een lege batterij in je horloge zitten. Een oude batterij kan gaan lekken, en dat zuur tast het uurwerk aan. Ga je hem een tijd niet dragen? Haal de batterij er dan uit.
Een quartz uurwerk heeft weinig bewegende delen en kan tientallen jaren meegaan. Gaat er toch iets kapot, dan zit het meestal in de elektronica of het motortje. Vaak is een heel nieuw uurwerk dan goedkoper dan repareren.
Wil je de batterij zelf vervangen? Lees dan eerst horloge openmaken. Wat de waterdichtheid op je bodem betekent, lees je in waterdichtheid bij horloges. Zie je vocht onder het glas? Lees dan vocht in je horloge.
Korte geschiedenis: de quartz-crisis
Ironisch genoeg werkten Zwitserse ingenieurs zelf ook al aan quartz. Maar de Zwitserse industrie geloofde in de mechaniek en zag de kansen niet. Japan wel.
Van Astron tot Swatch
De Swatch was een goedkope quartz van plastic, gemaakt met veel minder onderdelen. Hij werd een enorm succes en hielp de Zwitserse industrie er weer bovenop. Mechanische horloges werden daarna een luxe en een hobby. Nu leven quartz en mechaniek prima naast elkaar.
Iconische quartz horloges
Deze quartz horloges hebben geschiedenis geschreven:
- Seiko Quartz Astron: de eerste, uit 1969. Zonder dit horloge geen quartzcrisis.
- Casio F-91W: sinds 1989 op de markt en een van de best verkochte horloges ooit. Simpel, licht en bijna onverwoestbaar.
- Swatch: het horloge dat Zwitserland redde.
- Citizen Eco-Drive: Citizen werkte al in de jaren zeventig aan horloges op licht en maakte solar groot.
- Omega Speedmaster X-33: een quartz Speedmaster, ontwikkeld voor piloten en astronauten.
- Grand Seiko 9F: het bewijs dat quartz net zo mooi kan zijn als mechaniek.
- Bulova Precisionist: quartz met een glijdende secondewijzer.
Voor wie is quartz?
Quartz past bij je als:
- je een horloge wilt dat altijd klopt, zonder dat je erover na hoeft te denken
- je hem niet elke dag draagt, want een quartz staat niet stil na een paar dagen in de la
- je een horloge zoekt om mee te sporten of te werken
- je veel horloge wilt voor weinig geld
Twijfel je tussen quartz en een automaat? Draag je hem elke dag en wil je iets met karakter, dan is een automaat leuker. Wil je vooral iets dat werkt, dan wint quartz.
Conclusie
Quartz verdient meer respect dan het van liefhebbers krijgt. Een trillend kristal zorgt voor een nauwkeurigheid waar een automaat niet aan kan tippen. Van een Casio van een paar tientjes tot een Grand Seiko of een Citizen die op een seconde per jaar loopt: quartz kan het allemaal. En de uitvinding van quartz heeft de horlogewereld voorgoed veranderd.
Mijn advies
Kijk niet neer op quartz. Wil je een horloge dat gewoon werkt, dan is quartz de slimste keuze. Wil je iets voelen bij je horloge, dan mag het hart winnen.
Hoe ik dit weet
De technische gegevens heb ik nagekeken bij Grand Seiko, Citizen en Bulova. De cijfers over de quartzcrisis komen uit verschillende historische bronnen over de Zwitserse horloge-industrie.